દેશના પ્રથમ વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુનું અવસાન ૨૭ મે ૧૯૬૪ના રોજ થયું હતું. તે બીમાર હતો પરંતુ તેના મૃત્યુના થોડા કલાકો પહેલા તેની સ્થિતિ શું હતી અને તે ખરેખર કેવી રીતે મૃત્યુ પામ્યો.
27 મે, 1964ના રોજ ભારતના પ્રથમ વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુનું અવસાન થયું હતું. તેમના નિધનના સમાચાર સંસદમાં બપોરે લગભગ 2 વાગ્યે આપવામાં આવ્યા હતા અને સાર્વજનિક કરવામાં આવ્યા હતા. પરંતુ ઘણી વખત એવો સવાલ ઉભો થયો છે કે, કલાકો સુધી છૂપાવીને રાખવામાં આવેલા રાત્રે બાથરૂમમાં ગયા બાદ ખરેખર તેનું મોત થયું હતું. જો કે તેમના મૃત્યુ વિશેની સત્તાવાર માહિતી અલગ છે, પરંતુ તે સમયે ભારત સરકારમાં ઉચ્ચ હોદ્દા પર રહેલા અને પછીથી જાણીતા પત્રકાર બનેલા કુલદીપ નાયરનું પુસ્તક કંઈક અલગ જ કહે છે.
હકીકતમાં, ૨૬ મેના રોજ નહેરુ દહેરાદૂનથી સાંજે પાછા ફર્યા હતા. તબિયત ખરાબ હોવાના કારણે તેઓ ચાર દિવસની હેલ્થ લીવ પર ત્યાં ગયા હતા. પરંતુ હજી પણ તેમની તબિયત સારી નહોતી, 26 મેના રોજ તેઓ થાકી ગયા હતા. તે સામાન્ય કરતાં વહેલો સૂઈ ગયો. રાત બેચેનીમાં પસાર થઈ ગઈ. તે ઘણી વાર ઊભો થયો. દરેક વખતે, તેના વિશ્વાસુ નોકર નાથુરામ તેને પેઇનકિલર્સ આપતા હતા.
તેઓ દહેરાદૂનથી હેલિકોપ્ટર દ્વારા 04.00-05.00 વાગ્યાની આસપાસ દિલ્હી જવા રવાના થયા હતા. તેમનું હેલિકોપ્ટર તેમને દિલ્હી લઈ જવા માટે દહેરાદૂનના પોલો ગ્રાઉન્ડ પર ઉભું હતું. તેમને જોવા માટે એક નાનકડું ટોળું આવ્યું હતું.
‘મિડ-ડે’એ થોડા વર્ષો પહેલાં દહેરાદૂનના એક જૂના પત્રકાર રાજ કંવરને ટાંકીને એક અહેવાલ પ્રકાશિત કર્યો હતો. જેમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું કે તે સાંજે દેહરાદૂનથી નીકળ્યા ત્યારે નહેરુ કેવા દેખાતા હતા.
ખરેખર ચાર દિવસની ટૂંકી રજા પર દહેરાદૂન આવ્યા હતા. જાન્યુઆરીમાં ભુવનેશ્વરના હાર્ટ એટેક બાદ તેમની તબિયતમાં સુધારો થયો નથી. તેના રૂટીન પર અસર પડી હતી. તેમનું મોટા ભાગનું કામ ખાતા વિનાના મંત્રી લાલ બહાદુર શાસ્ત્રીને આપવામાં આવ્યું હતું. નહેરુ જ્યારે ચાલતા હતા ત્યારે તેમના ડાબા પગમાં તકલીફ પડતી હતી.
26 મેના રોજઆ છેલ્લી સાંજ હતી જ્યારે નહેરુ છેલ્લી વખત જાહેરમાં જોવા મળ્યા હતા. તેઓ પુત્રી ઇન્દિરા ગાંધી સાથે હેલિકોપ્ટરમાં સવાર થયા હતા. હેલિકોપ્ટરના દરવાજા પાસે ઊભા રહીને તેણે હાથ હલાવ્યો. ત્યારે રાજ કંવરને લાગ્યું કે, પોતાનો ડાબો હાથ ઉંચો કરતી વખતે નહેરુના ચહેરા પર થોડી પીડા દેખાઈ રહી હતી. તેમની પુત્રી ઇન્દિરા તેમને ટેકો આપવા માટે ઊભી રહી. ડાબા પગની હિલચાલમાં પણ સમસ્યા આવી હતી. તેણે તેના ચહેરા પર સંપૂર્ણ સ્મિત લાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો પણ તે સંપૂર્ણપણે કરી શક્યો નહીં.
આખી રાત આમતેમ ફરી રહેલા
નહેરુ રાત્રે 08.00 વાગ્યાની આસપાસ દિલ્હી પહોંચ્યા હતા. સીધા વડા પ્રધાનના ઘરે. રિપોર્ટ્સ અનુસાર, તે થાકી ગયો હતો. આખી રાત આમતેમ ફેરવતા રહ્યા. તેણે પીઠની સાથે ખભામાં પણ દુખાવાની ફરિયાદ કરી હતી. વિશ્વાસુ નોકર નાથૂરામ તેને દવાઓ આપીને સુવડાવવાનો પ્રયત્ન કરતો રહ્યો.
કુલદીપ નાયરની આત્મકથાનું પુસ્તક ‘બિયોન્ડ ધ લાઇન્સ – એન ઓટોબાયોગ્રાફી’માં જણાવવામાં આવ્યું છે કે, “હકીકતમાં, ૨૭ મે, ૧૯૬૪ની રાત્રે તેમના બાથરૂમમાં તેમનું અવસાન થયું હતું. તેમના ડૉક્ટર કે. એલ. વિગે ખાસ સૂચના આપી હતી કે તેમને એકલા ન મૂકવા જોઈએ. પછી જ્યારે તે બાથરૂમમાં મળી આવ્યો ત્યારે તેની સાથે કોઈ નહોતું.
નાયર લખે છે કે ડૉ.વિગે તેમને કહ્યું હતું કે નહેરુ બાથરૂમમાં પડ્યા પછી એક કલાક સુધી એ જ અવસ્થામાં પડ્યા હતા. આ તો કેવળ બેદરકારી હતી. લોકો જાણતા હતા કે તે બીમાર છે પરંતુ આટલા જલ્દી તેમના મૃત્યુની અપેક્ષા રાખતા ન હતા. જો કે, નહેરુના મૃત્યુની સત્તાવાર કથા જુદી હતી.
ધ ગાર્ડિયનના 27 મે 1964ના રિપોર્ટમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે સવારે 06.30 વાગ્યે તેમને પહેલા લકવાગ્રસ્ત અને પછી હાર્ટ એટેક આવ્યો હતો. આ પછી તે બેભાન થઈ ગયો હતો. ઈન્દિરા ગાંધીએ તરત જ પોતાના ડૉક્ટરોને બોલાવ્યા. ત્રણ ડોક્ટરો તાત્કાલિક પીએમ હાઉસ પહોંચ્યા હતા. તેમણે પોતાનાથી બનતા પ્રયત્નો કર્યા, પરંતુ નેહરુનું શરીર કોમામાં પહોંચી ગયું હતું. શરીરમાંથી કોઈ જ પ્રતિભાવ મળ્યો ન હતો, જેથી સારવાર કામ કરી રહી છે કે નહીં તે જાણી શકાયું હતું. ઘણા કલાકો સુધી પ્રયત્ન કર્યા પછી, ડોકટરોએ જવાબ આપ્યો.
27 મેથી લોકસભાનું વિશેષ સાત દિવસનું સત્ર બોલાવવામાં આવ્યું હતું, જે દરમિયાન વડાપ્રધાન નેહરુએ કેટલાક સવાલોના જવાબ આપવાના હતા, ખાસ કરીને કાશ્મીર અને શેખ અબ્દુલ્લા પર. જ્યારે તેઓ સંસદ ન પહોંચ્યા ત્યારે તેમને કહેવામાં આવ્યું કે અચાનક તેમની તબિયત વધુ ખરાબ થઈ ગઈ છે.
બપોરે 2
વાગે સ્ટીલ મંત્રી કોઇમ્બતુર સુબ્રમણ્યમે રાજ્યસભામાં પ્રવેશ કર્યો હતો. તેનો ચહેરો ઉડી ગયો હતો. તેણે ધીમા અવાજે માત્ર એટલું જ કહ્યું, “બત્તીઓ જતી રહી છે.” લોકસભાને તરત જ સ્થગિત કરી દેવામાં આવી. થોડા કલાકો બાદ ગુલઝારી લાલ નંદાને રખેવાળ વડાપ્રધાન બનાવવાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી.
શું તેઓ આઠ કલાક કોમામાં રહ્યા
, બપોરે 02.05 વાગ્યા સુધીમાં આ સમાચાર સંસદમાં દરેક સાંસદ સુધી પહોંચી ગયા હતા. ધ ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સે તરત જ નહેરુના મૃત્યુ પર એક વધારાની આવૃત્તિ પ્રકાશિત કરી, દેશના અખબારોમાં પણ દિવસની શરૂઆતમાં ખાસ આવૃત્તિઓ પ્રકાશિત કરવામાં આવી હતી. ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સે અહેવાલ આપ્યો હતો કે નહેરુ આઠ કલાક કોમામાં હતા, તેમને બચાવી શકાયા ન હતા. ગાર્ડિયનએ ઘરના અંદરના લોકોને ટાંકીને અહેવાલ આપ્યો હતો કે તેને આંતરિક હેમરેજ થયું હતું. તેને પહેલા પેરાલિટિક સ્ટ્રોક અને પછી હાર્ટ એટેક આવ્યો હતો.
આ પણ વાંચોઃ તમારો પગાર 25,000 છે તો થોડા સમયમાં 1 કરોડ રૂપિયા કેવી રીતે ભેગા થશે, જાણો સ્માર્ટ રીત
સાંજે 04.00 વાગ્યે વડાપ્રધાન ભવનની સામે ભીડ એકઠી થવા લાગી. તેમાં નેતાઓ, રાજદ્વારીઓ, સામાન્ય જનતાનો સમાવેશ થતો હતો. બીજા દિવસે, તેમના પાર્થિવ દેહને લોકો માટે અંતિમ શ્રદ્ધાંજલિ આપવા માટે રાખવામાં આવ્યો હતો. 29 મેના રોજ તેમના અંતિમ સંસ્કાર હિન્દુ રીતિ-રિવાજ મુજબ કરવામાં આવ્યા હતા.
હું લાંબા સમય સુધી
જીવીશ, જોકે નહેરુએ તેમના મૃત્યુના એક અઠવાડિયા પહેલા જ એક પત્રકાર પરિષદમાં કહ્યું હતું, “ચિંતા ન કરો, હું હજી પણ લાંબા સમય સુધી જીવીશ.”
Whatsapp channel https://whatsapp.com/channel/0029VaKmdnVHrDZgKfgsso0F
Android app https://play.google.com/store/apps/details?id=appinventor.ai_server.bharatheadlinenews
Instagram https://www.instagram.com/bharatheadlinenews/
Facebook https://www.facebook.com/bharatheadlinenewsrajkot
Youtube https://www.youtube.com/channel/UCOwXK5FMM3aKAkWzogDkbRA
