ભારતીય ક્રિકેટ ટીમના મુખ્ય કોચ ગૌતમ ગંભીરે દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં સિવિલ દાવો દાખલ કર્યો છે. આ કેસમાં તેમણે તેમની પરવાનગી વગર તેમના નામ, ચહેરા અને અવાજનો ઉપયોગ કરવા તેમજ AI દ્વારા બનાવવામાં આવેલા ડીપફેક અને ડિજિટલ નકલ વિરુદ્ધ કડક કાર્યવાહી કરવાની માંગ કરી છે.
સોશિયલ મીડિયા પર ફેક કન્ટેન્ટનો રાફડો
સમાચાર એજન્સી IANS અનુસાર, ગંભીરની લીગલ ટીમે જણાવ્યું છે કે વર્ષ 2025ના અંતથી ઇન્સ્ટાગ્રામ, X (ટ્વિટર), યુટ્યુબ અને ફેસબુક જેવા પ્લેટફોર્મ પર તેમના નામે નકલી કન્ટેન્ટમાં ભારે વધારો થયો છે.
-
ટેકનોલોજીનો દુરુપયોગ: AI, ફેસ-સ્વેપિંગ અને વોઈસ-ક્લોનિંગ જેવી ટેકનોલોજીની મદદથી એવા વીડિયો બનાવવામાં આવ્યા છે, જેમાં ગંભીરને એવા નિવેદનો આપતા દર્શાવવામાં આવ્યા છે જે તેમણે ક્યારેય આપ્યા જ નથી.
-
નકલી રાજીનામું: આમાં તેમના નકલી રાજીનામાનો એક વીડિયો પણ સામેલ હતો, જેને લાખો વખત જોવામાં આવ્યો હતો.
16 પક્ષકારો સામે કેસ
આ મામલામાં કુલ 16 પક્ષકારોને પ્રતિવાદી બનાવવામાં આવ્યા છે, જેમાં:
-
સોશિયલ મીડિયા એકાઉન્ટ્સ ઉપરાંત એમેઝોન અને ફ્લિપકાર્ટ જેવી ઈ-કોમર્સ કંપનીઓ.
-
મેટા (ફેસબુક/ઇન્સ્ટાગ્રામ), ગુગલ અને યુટ્યુબ જેવી મોટી ટેક કંપનીઓ.
-
આઈટી મંત્રાલય અને ટેલિકોમ વિભાગને પણ સામેલ કરાયા છે જેથી કોર્ટના આદેશોનો અમલ કરાવી શકાય.
રૂ. 2.5 કરોડના વળતરની માંગણી
ગૌતમ ગંભીરે આ મુકદ્દમો કોપીરાઈટ એક્ટ 1957, ટ્રેડ માર્કસ એક્ટ 1999 અને કોમર્શિયલ એક્ટ 2015 હેઠળ દાખલ કર્યો છે. તેમણે અમિતાભ બચ્ચન, અનિલ કપૂર અને સુનિલ ગાવસ્કરના અગાઉના કાયદાકીય કિસ્સાઓનો હવાલો આપીને ‘પર્સનાલિટી રાઈટ્સ’ (વ્યક્તિત્વના અધિકારો) ની સુરક્ષા માંગી છે.
તેમની મુખ્ય માંગણીઓ:
-
રૂ. 5 કરોડનું વળતર ચૂકવવામાં આવે.
-
તમામ વાંધાજનક એકાઉન્ટ્સ અને કન્ટેન્ટને તાત્કાલિક હટાવવામાં આવે.
-
ભવિષ્યમાં તેમના નામ કે ચહેરાના આવા ઉપયોગ પર કાયમી પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવે.
ભારતમાં ‘પર્સનાલિટી રાઈટ્સ’ (Personality Rights) અને ડીપફેક (Deepfake) વિરુદ્ધ કયા કાયદાકીય રક્ષણો ઉપલબ્ધ છે, તે વિશેની સરળ સમજૂતી નીચે મુજબ છે:
૧. પર્સનાલિટી રાઈટ્સ (Personality Rights) શું છે?
જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પ્રખ્યાત બને છે, ત્યારે તેનું નામ, ચહેરો, અવાજ અને તેની વિશિષ્ટ શૈલી તેની ‘બ્રાન્ડ’ બની જાય છે. કોઈ પણ વ્યક્તિ કે કંપની આ ઓળખનો ઉપયોગ તેની પરવાનગી વગર નફા માટે કરી શકે નહીં. ભારતીય કાયદામાં આ વિશે કોઈ એક ચોક્કસ કાયદો નથી, પરંતુ કોર્ટોએ વિવિધ ચુકાદાઓ દ્વારા તેને માન્યતા આપી છે:
-
રાઈટ ટુ પ્રાઈવસી (નિજતાનો અધિકાર): બંધારણની કલમ 21 હેઠળ વ્યક્તિને પોતાની ઓળખ સુરક્ષિત રાખવાનો હક છે.
-
કોપીરાઈટ એક્ટ, 1957: જો કોઈ સેલિબ્રિટીના ફોટા કે વિડિયોનો દુરુપયોગ થાય, તો તે કોપીરાઈટ ભંગ ગણાય છે.
-
ટ્રેડમાર્ક્સ એક્ટ, 1999: ઘણી સેલિબ્રિટીઝ (જેમ કે સચિન તેંડુલકર કે અમિતાભ બચ્ચન) પોતાના નામ કે હસ્તાક્ષરને ટ્રેડમાર્ક તરીકે રજીસ્ટર કરાવે છે જેથી તેનો વ્યાપારી ઉપયોગ રોકી શકાય.
-
ઐતિહાસિક ચુકાદા: અમિતાભ બચ્ચન અને અનિલ કપૂરના કેસમાં દિલ્હી હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે AI દ્વારા કોઈના અવાજ કે ચહેરાની નકલ કરવી એ તેમના પર્સનાલિટી રાઈટ્સનું ઉલ્લંઘન છે.
૨. ડીપફેક (Deepfake) વિરુદ્ધ કયા કાયદા છે?
AI દ્વારા બનાવવામાં આવતા નકલી વીડિયો કે ઓડિયો (Deepfakes) રોકવા માટે હાલમાં IT એક્ટ નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે:
-
IT એક્ટની કલમ 66E: કોઈની પરવાનગી વગર તેના અંગત ફોટા કે વીડિયો લેવા અથવા શેર કરવા બદલ સજાની જોગવાઈ છે.
-
IT એક્ટની કલમ 66D: જો કોઈ વ્યક્તિ બીજાની ઓળખ ધારણ કરીને (Impersonation) છેતરપિંડી કરે, તો તેને ૩ વર્ષ સુધીની જેલ થઈ શકે છે.
-
નવા IT નિયમો (2021): સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓએ (જેમ કે Meta, X, Google) ફરિયાદ મળ્યાના ૨૪ થી ૩૬ કલાકમાં આવા વાંધાજનક કે નકલી કન્ટેન્ટને હટાવવું પડે છે.
-
ભારતીય ન્યાય સંહિતા (BNS): નવી જોગવાઈઓ મુજબ, કોઈની છબી બગાડવી (Defamation) કે છેતરપિંડી કરવી એ ગુનો છે.
