સુપ્રીમ કોર્ટે બુધવારે એક ઐતિહાસિક ચુકાદો આપતા દેશમાં પ્રથમ વખત ‘પેસિવ યુથેનેશિયા’ (Passive Euthanasia) ને મંજૂરી આપી છે. 13 વર્ષ પહેલાં પડી જવાને કારણે મગજમાં ગંભીર ઈજા થવાથી કોમામાં સરી પડેલા 32 વર્ષીય હરીશ રાણાને સર્વોચ્ચ અદાલતે ઈચ્છામૃત્યુની પરવાનગી આપી છે.
હરીશ છેલ્લા 13 વર્ષથી ‘પર્સિસ્ટન્ટ વેજીટેટિવ સ્ટેટ’ (PVS) એટલે કે એવી સ્થિતિમાં હતા જ્યાં શરીર જીવંત હોય પણ મગજ કોઈ પ્રતિક્રિયા ન આપતું હોય. જસ્ટિસ જે.બી. પારડીવાલા અને જસ્ટિસ આર. મહાદેવનની બેન્ચે અવલોકન કર્યું કે, જ્યારે દર્દીના સાજા થવાની કોઈ શક્યતા ન હોય અને તે 4 વર્ષથી વધુ સમયથી આવી સ્થિતિમાં હોય, ત્યારે લાઇફ સપોર્ટ સિસ્ટમ હટાવવી નૈતિક અને કાયદાકીય રીતે યોગ્ય છે.
આ કેસ અને ‘પેસિવ યુથેનેશિયા’ વિશે વધુ વિગતો
આ કેસ માત્ર એક વ્યક્તિનો નથી, પરંતુ ભારતના કાયદાકીય ઇતિહાસમાં એક નવો વળાંક છે. આ વિષયને સમજવા માટે નીચેના મુદ્દાઓ મહત્વના છે:
1. હરીશ રાણાનો કેસ શું હતો?
હરીશ રાણા 2013માં બીજી મંઝિલ પરથી પડી ગયા હતા, જેના કારણે તેમના મગજમાં ગંભીર ઈજા થઈ હતી. ત્યારથી તેઓ પથારીવશ હતા. તેમના માતા-પિતા વૃદ્ધ થઈ રહ્યા હતા અને તેમની આર્થિક સ્થિતિ પણ નબળી હતી. હરીશના પિતાએ હાઈકોર્ટમાં અરજી કરી હતી કે તેમના પુત્રને આ યાતનામાંથી મુક્તિ આપવામાં આવે, કારણ કે તેની સારવારનો ખર્ચ ઉઠાવવો હવે અશક્ય હતો અને ડોક્ટરોએ પણ સાજા થવાની આશા છોડી દીધી હતી.
2. એક્ટિવ vs પેસિવ યુથેનેશિયા (તફાવત)
ભારતમાં કાયદાકીય રીતે આ તફાવત સમજવો જરૂરી છે:
-
એક્ટિવ યુથેનેશિયા (Active Euthanasia): દર્દીને કોઈ ઝેરી ઈન્જેક્શન આપીને મૃત્યુ આપવું. આ ભારતમાં ગેરકાયદેસર છે.
-
પેસિવ યુથેનેશિયા (Passive Euthanasia): દર્દીને જીવંત રાખતા કૃત્રિમ સાધનો (જેમ કે વેન્ટિલેટર અથવા ફીડિંગ ટ્યુબ) હટાવી લેવા જેથી કુદરતી રીતે મૃત્યુ થાય. સુપ્રીમ કોર્ટે આ કેસમાં આની જ મંજૂરી આપી છે.
3. અગાઉના મહત્વના ચુકાદા (અરુણા શાનબાગ કેસ)
તમને યાદ હશે કે વર્ષ 2011માં અરુણા શાનબાગના કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે પેસિવ યુથેનેશિયા માટે માર્ગદર્શિકા બહાર પાડી હતી. અરુણા શાનબાગ 42 વર્ષ સુધી કોમામાં રહ્યા હતા. જોકે, હરીશ રાણાનો કેસ એટલા માટે અલગ છે કારણ કે અહીં કોર્ટે સીધી રીતે લાઇફ સપોર્ટ હટાવવાનો આદેશ આપ્યો છે.
4. સુપ્રીમ કોર્ટની માર્ગદર્શિકા (ગાઈડલાઈન્સ)
કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ઈચ્છામૃત્યુની મંજૂરી આપતા પહેલા આ બાબતો ચકાસવી અનિવાર્ય છે:
-
એક મેડિકલ બોર્ડની રચના કરવામાં આવશે જે ખાતરી કરશે કે દર્દી ખરેખર સાજો થઈ શકે તેમ નથી.
-
પરિવારની સંમતિ અનિવાર્ય છે.
-
હાઈકોર્ટ અથવા નિર્ધારિત સત્તાધિકારીની દેખરેખ હેઠળ જ આ પ્રક્રિયા પૂર્ણ થશે.
-
આ નિર્ણયથી એવા પરિવારોને મોટી રાહત મળશે જેમના સ્વજનો વર્ષોથી માત્ર મશીનોના સહારે ‘નિર્જીવ’ અવસ્થામાં જીવી રહ્યા છે. કોર્ટે સ્વીકાર્યું છે કે “ગૌરવપૂર્ણ રીતે મૃત્યુ પામવું એ પણ સન્માનજનક જીવન જીવવાના અધિકાર (Article 21) નો જ એક ભાગ છે.”
