મીઠા પર ટેક્સ વસૂલવા માટે બનાવેલી કાંટાળી વાડ બની હતી બ્રિટિશ શોષણનું પ્રતીક
નવી દિલ્હી: ભારતના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામના ઇતિહાસમાં અંગ્રેજોના શોષણ અને આર્થિક નીતિઓની અનેક કહાનીઓ જાણીતી છે. પરંતુ એક એવી ઐતિહાસિક હકીકત પણ છે, જેના વિશે બહુ ઓછા લોકો જાણે છે. બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન ભારતમાં લગભગ 4,000 કિલોમીટર લાંબી કાંટાળી વાડ ઊભી કરવામાં આવી હતી, જેનો મુખ્ય હેતુ મીઠાની હેરાફેરી રોકવી અને તેના પર ભારે કર વસૂલવાનો હતો.
આ વિશાળ અવરોધને ઇતિહાસમાં ‘ગ્રેટ હેજ ઓફ ઇન્ડિયા’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તે પથ્થર કે ઈંટની દીવાલ નહોતી, પરંતુ વૃક્ષો, ઝાડીઓ અને કાંટાળા છોડથી બનાવવામાં આવેલી વિશાળ જીવંત વાડ હતી. આ વાડ બ્રિટિશ સરકારની Inland Customs Lineનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ હતી.
મીઠા પરના કર માટે ઊભી થઈ ‘કાંટાળી સરહદ’
બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન મીઠું સામાન્ય લોકોના જીવનની અત્યંત જરૂરી ચીજ હોવા છતાં તેના પર ભારે કર લાદવામાં આવ્યો હતો. મીઠાની હેરાફેરી અટકાવવા અને કર વસૂલાત સુનિશ્ચિત કરવા માટે બ્રિટિશ સત્તાધીશોએ દેશની અંદર જ એક વિશાળ કસ્ટમ્સ લાઇન ઊભી કરી.
જ્યાં ખુલ્લી જમીનમાંથી મીઠું લઈ જવાની શક્યતા હતી ત્યાં કાંટાળા છોડની ગાઢ વાડ ઊભી કરવામાં આવતી. કેટલાક વિસ્તારોમાં આ વાડ એટલી ગીચ અને ઊંચી હતી કે તેને પાર કરવું મુશ્કેલ બનતું.
4,000 કિમીની વિશાળ વ્યવસ્થા
આ માત્ર એક વાડ નહોતી. તેની સાથે કસ્ટમ્સ ચોકીઓ, અધિકારીઓ અને દેખરેખની સમગ્ર વ્યવસ્થા જોડાયેલી હતી. તેનો હેતુ માત્ર મીઠાની ચોરી રોકવાનો નહોતો, પરંતુ બ્રિટિશ સરકાર માટે મહત્ત્વપૂર્ણ આવક ઊભી કરવાનો હતો.
આટલી વિશાળ લંબાઈમાં બનાવવામાં આવેલી આ વ્યવસ્થા એ સમયના બ્રિટિશ વહીવટીતંત્રની કર વસૂલાત માટેની વ્યાપક વ્યવસ્થાનું ઉદાહરણ બની હતી.
સામાન્ય લોકો પર પડ્યો ભારે બોજ
મીઠું જીવન માટે અનિવાર્ય હોવાને કારણે તેના પરનો કર સામાન્ય ભારતીયો માટે ખાસ કરીને ભારે સાબિત થયો. ગરીબ અને મધ્યમવર્ગીય પરિવારો માટે મીઠું પણ મોંઘું બન્યું અને બ્રિટિશ સરકારની આ નીતિ સામે અસંતોષ સતત વધતો ગયો.
પછીના વર્ષોમાં મીઠાનો કાયદો અને મીઠા પરનો કર ભારતના સ્વાતંત્ર્ય આંદોલનના મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓમાં સામેલ થયા. મહાત્મા ગાંધીના 1930ના દાંડીકૂચ અને મીઠા સત્યાગ્રહે આ અન્યાયી વ્યવસ્થાને સમગ્ર વિશ્વના ધ્યાન પર લાવી.
ઇતિહાસમાં દટાઈ ગઈ ‘ગ્રેટ હેજ’
સમય જતાં મીઠા પરની કરવ્યવસ્થા અને Inland Customs Lineનું મહત્વ ઘટ્યું. બ્રિટિશ શાસનના અંતિમ તબક્કામાં આ વિશાળ કાંટાળી વાડ પણ અસ્તિત્વમાંથી ગાયબ થઈ ગઈ.
લાંબા સમય સુધી આ સમગ્ર ઘટનાનો ઉલ્લેખ પણ ભાગ્યે જ જોવા મળ્યો. 1995માં લંડનના પુસ્તક સંરક્ષક રોય મોક્સહમને એક બ્રિટિશ અધિકારીના સંસ્મરણોમાં આ વિશાળ વાડનો સંદર્ભ મળ્યો, જેના પગલે ‘Great Hedge of India’ ફરી ચર્ચામાં આવી.
શોષણના ઇતિહાસનું જીવંત પ્રતીક
ભારતની આ 4,000 કિલોમીટર લાંબી ‘કાંટાળી દીવાલ’ આજે ભલે મોટાભાગે અદૃશ્ય થઈ ગઈ હોય, પરંતુ તે બ્રિટિશ શાસનની કર નીતિ અને ભારતીય જનતા પરના આર્થિક શોષણની યાદ અપાવે છે.
સ્વાતંત્ર્ય દિવસની ઉજવણી દરમિયાન દેશની આઝાદી માટે થયેલા સંઘર્ષને યાદ કરીએ ત્યારે મીઠાના એક સામાન્ય કણ પર પણ બ્રિટિશ સત્તાએ કેવી રીતે નિયંત્રણ અને કરવેરો લાદ્યો હતો, તેની આ કહાની ભારતના ઇતિહાસનું એક ઓછું જાણીતું પરંતુ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ પ્રકરણ છે.
