કોણ છે ‘ડાન્સિંગ ગર્લ’? તસવીર પરના વિવાદ બાદ NCERT નમ્યું, લીધો મોટો નિર્ણય!

નવી દિલ્હી: શૈક્ષણિક અને પુરાતત્વીય વર્તુળોમાં ભારે ચર્ચા જગાવનારા એક વિવાદનો અંત આવ્યો છે. નેશનલ કાઉન્સિલ ઓફ એજ્યુકેશનલ રિસર્ચ એન્ડ ટ્રેનિંગ (NCERT) એ પોતાના પાઠ્યપુસ્તકમાં સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિની પ્રખ્યાત ‘ડાન્સિંગ ગર્લ’ (નર્તકી) ની તસવીર બદલવાના નિર્ણયમાં મોટો ફેરફાર કર્યો છે. હવે NCERT એ સ્વીકાર્યું છે કે ભવિષ્યના પાઠ્યપુસ્તકોમાં આ ઐતિહાસિક પ્રતિમાનો કોઈ ગ્રાફિક કે કલાત્મક સ્કેચ નહીં, પરંતુ તેનો અસલી (મૂળ) ફોટોગ્રાફ જ પ્રકાશિત કરવામાં આવશે.

🤨 શું હતો સમગ્ર વિવાદ?

તાજેતરમાં NCERT દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા નવા પાઠ્યપુસ્તકમાં ‘ડાન્સિંગ ગર્લ’ના મૂળ ફોટોગ્રાફના સ્થાને એક નવું ગ્રાફિક અથવા કલાત્મક સંસ્કરણ (રેખાચિત્ર) મૂકવામાં આવ્યું હતું. આ ફેરફાર સામે દેશના જાણીતા ઇતિહાસકારો, શિક્ષણવિદો અને પુરાતત્વ નિષ્ણાતોએ સખત વાંધો ઉઠાવ્યો હતો.

નિષ્ણાતોનો તર્ક: ઇતિહાસકારોનું માનવું હતું કે વિદ્યાર્થીઓને ઐતિહાસિક વારસાની સાચી અને મૂળ છબી જ દર્શાવવી જોઈએ. મૂળ સ્વરૂપ સાથે છેડછાડ કરવાથી પ્રાચીન કળા અને તેના વાસ્તવિક પુરાતત્વીય મહત્વને સમજવામાં મુશ્કેલી ઊભી થાય છે. વિવાદ વધતાં અંતે NCERT એ સમગ્ર મુદ્દાની ગંભીર સમીક્ષા કરવી પડી હતી.

🔍 શું છે ‘ડાન્સિંગ ગર્લ’નો ઇતિહાસ અને ખાસિયત?

‘ડાન્સિંગ ગર્લ’ એ કોઈ જીવંત વ્યક્તિની તસવીર નથી, પરંતુ આજથી અંદાજે ૪,૫૦૦ વર્ષ જૂની કાંસ્ય (Bronze) ધાતુમાંથી બનેલી એક નાની અને અતિ દુર્લભ પ્રતિમા છે.

• શોધ: આ પ્રતિમા વર્ષ ૧૯૨૬માં તત્કાલીન અખંડ ભારતના અને હાલ પાકિસ્તાનમાં આવેલા ‘મોહેંજો-દડો’ના પુરાતત્વીય ઉત્ખનન (ખોદકામ) દરમિયાન મળી આવી હતી.

• કદ: આ પ્રતિમાની ઊંચાઈ માત્ર ૧૦.૫ સેન્ટિમીટર જેટલી જ છે, પરંતુ તેનું ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક મૂલ્ય ઘણું વિશાળ છે.

• મુદ્રા અને ફેશન: પ્રતિમામાં એક યુવતી અત્યંત આત્મવિશ્વાસભર્યા અંદાજમાં ઊભેલી દેખાય છે. તેનો એક હાથ કમર પર છે, જ્યારે બીજો હાથ નીચે તરફ છે. તેના હાથમાં લાઇનસર પહેરેલી અસંખ્ય બંગડીઓ જોવા મળે છે.

આ શારીરિક મુદ્રા અને શિલ્પકળા દર્શાવે છે કે હજારો વર્ષ પહેલાં સિંધુ સંસ્કૃતિના લોકો કલાત્મક અભિવ્યક્તિ, ધાતુ ગાળવાની ટેકનોલોજી (Lost-wax casting) અને હસ્તકલા ક્ષેત્રે વૈશ્વિક સ્તરે કેટલા આગળ હતા.

🤝 નિર્ણયનું સ્વાગત: સાંસ્કૃતિક ગૌરવ જળવાશે

NCERT દ્વારા ભવિષ્યની આવૃત્તિઓમાં મૂળ તસવીર જ રાખવાના નિર્ણયને શિક્ષણ જગતે આવકાર્યો છે. ઇતિહાસકારોના મતે, આ નિર્ણય ઐતિહાસિક પ્રમાણિકતા જાળવવાની દિશામાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.

‘ડાન્સિંગ ગર્લ’ એ માત્ર એક કલાકૃતિ નથી, પરંતુ ભારતની પ્રાચીન સમૃદ્ધિ અને સાંસ્કૃતિક પરંપરાનું જીવંત પ્રતીક છે. વિદ્યાર્થીઓ જ્યારે તેને પુસ્તકમાં તેના મૂળ સ્વરૂપમાં જોશે, ત્યારે તેઓ પોતાના વારસાને વધુ સાચી રીતે સમજી શકશે અને પ્રાચીન ભારતીય સંસ્કૃતિ પ્રત્યે તેમનામાં ગૌરવની લાગણી દ્રઢ થશે.