‘UPI હંમેશા ફ્રી રહેશે તેવું ક્યારેય કહ્યું જ નથી…’: સુપ્રીમ કોર્ટમાં કેન્દ્ર સરકારનો મોટો ખુલાસો, રૂ. ૨૦૦૦થી વધુના લેવડ-દેવડ પર MDR લાગુ થવાના એંધાણ

દેશમાં UPI (યુનિફાઈડ પેમેન્ટ ઈન્ટરફેસ) પેમેન્ટ હંમેશા માટે મફત રહેશે કે કેમ તે અંગે કેન્દ્ર સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં સ્પષ્ટતા કરી છે. સરકારે સોગંદનામું રજૂ કરીને જણાવ્યું છે કે વેપારીઓને ક્યારેય પણ ‘શૂન્ય MDR’ (મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ) ની કાયમી વ્યવસ્થા કે મફત લેવડ-દેવડનું કોઈ સત્તાવાર આશ્વાસન આપવામાં આવ્યું નહોતું. સાથે જ, સરકારે રૂ. ૨૦૦૦ થી વધુના કેટલાક UPI લેવડ-દેવડ પર શુલ્ક વસૂલવાના પ્રસ્તાવનું સમર્થન કર્યું છે.

મુખ્ય પાસાં અને વિગતવાર અહેવાલ:

• સુપ્રીમ કોર્ટમાં કેન્દ્ર સરકારની દલીલો:

  • વકીલ અંજન દત્તા દ્વારા દાખલ કરાયેલી જનહિત અરજી (PIL) ના જવાબમાં સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે શૂન્ય MDR વ્યવસ્થા ચાલુ રાખવાનું કોઈ વિશેષ આશ્વાસન અપાયું નહોતું અને આ માટે અપાતી સબસિડી સરકારના વિવેક પર નિર્ભર હતી.

  • MDR ની સંશોધિત વ્યવસ્થા વેપારીઓના વ્યવસાય કરવાના મૌલિક અધિકાર પર કોઈ અયોગ્ય પ્રતિબંધ નથી મૂકતી. બંધારણ એ વાતની ગેરેંટી નથી આપતું કે વેપાર સાથે જોડાયેલી સુવિધાઓ હંમેશા મફત જ મળશે.

  • શુલ્ક લાગવાના કારણે વેપારીના નફામાં ઘટાડો થવો એ મૌલિક અધિકારોનું ઉલ્લંઘન નથી, અને વેપારીઓ MDR નો આ બોજ ગ્રાહકો પર પણ નાખી શકે નહીં.

• રૂ. ૨૦૦૦ ની મર્યાદા કેમ નક્કી કરાઈ?

  • સામાન્ય રિટેલ લેવડ-દેવડ અને નાના વેપારીઓ પર વધારાનો બોજ ન પડે તે માટે રૂ. ૨૦૦૦ સુધીના P2M (પર્સનલ ટુ મર્ચન્ટ) લેવડ-દેવડ પર શૂન્ય MDR રાખવામાં આવ્યો છે.

  • મોટા મૂલ્યના લેવડ-દેવડ પર મામૂલી શુલ્ક લગાવી શકાય છે, કારણ કે આવા વેપારીઓ આ શુલ્ક વહન કરવા માટે સક્ષમ હોય છે.

  • RuPay ડેબિટ કાર્ડ અને UPI ની ટેક્નોલોજી તથા ખર્ચનું માળખું અલગ હોવાથી બંને સાથે અલગ વ્યવહાર કરાઈ રહ્યો છે. RuPay પર ઝીરો MDR રાખવાનો હેતુ સ્વદેશી કાર્ડ નેટવર્કને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.

• બેન્કોને રૂ. ૮૭૩૦ કરોડની સબસિડી અપાઈ:

  • ડિજિટલ પેમેન્ટની આર્થિક કિંમત વિશે જણાવતા સરકારે કહ્યું કે શૂન્ય MDR વ્યવસ્થાથી પ્રોસેસિંગનો ખર્ચ ખતમ નથી થયો, પરંતુ તેનો નાણાકીય બોજ સરકાર પર આવ્યો છે.

  • નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૧-૨૨ થી ૨૦૨૪-૨૫ વચ્ચે ઝીરો MDR લેવડ-દેવડ માટે બેન્કોને રૂ. ૮૭૩૦ કરોડના પ્રોત્સાહનો આપવામાં આવ્યા છે. ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમને ટકાવવા અને સાયબર સુરક્ષા મજબૂત કરવા માટે કાયમી નાણાકીય મોડેલ જરૂરી છે.

• કયા UPI લેવડ-દેવડ પર MDR નહીં લાગે?

  • વક્તિથી વ્યક્તિ (P2P): રકમ ગમે તેટલી હોય, આના પર કોઈ MDR લાગશે નહીં.

  • નાના વેપારીઓ: UPI QR કોડ દ્વારા દર મહિને રૂ. ૧ લાખ સુધીની રકમ મેળવતા નાના વેપારીઓને પ્રસ્તાવિત શુલ્કમાંથી મુક્તિ રહેશે.

  • રૂ. ૨૦૦૦ સુધીના P2M લેવડ-દેવડ: આ મર્યાદા સુધી શૂન્ય MDR યથાવત રહેશે.

  • NPCI (નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા) મુજબ, આ સંશોધિત વ્યવસ્થાથી P2M લેવડ-દેવડના માત્ર એક નાના હિસ્સા પર જ અસર પડશે અને આશરે ૯૬ ટકા લેવડ-દેવડ અપ્રભાવિત રહેશે.