૨૧મી સદીમાં ઈન્ટરનેટ શિક્ષણ, માહિતી અને દૈનિક જીવનનો અવિભાજ્ય અંગ બની ગયું છે, ત્યારે સુપ્રીમ કોર્ટની બે જજોની બેન્ચે ઈન્ટરનેટ એક્સેસને ભારતીય બંધારણ હેઠળ મૌલિક અધિકાર (Fundamental Right) ગણાવતો અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે.
મુખ્ય પાસાં અને અહેવાલ:
-
બંધારણીય સંરક્ષણ (આર્ટિકલ ૧૯ અને ૨૧):
-
જસ્ટિસ જે.બી. પારડીવાલા અને જસ્ટિસ કે. વિનોદ ચંદ્રનની બેન્ચે સ્પષ્ટ કર્યું કે ઈન્ટરનેટ સુધી પહોંચવાનો અધિકાર અનુચ્છેદ ૨૧ (જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા) અને અનુચ્છેદ ૧૯(૧)(A) (અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા) હેઠળ સંરક્ષિત છે.
-
વાણી અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતામાં માત્ર પોતાના વિચારો વ્યક્ત કરવાનો જ નહીં, પરંતુ માહિતી મેળવવાનો અને સંવાદ સાધવાનો પણ અધિકાર સામેલ છે.
-
-
બાળકો માટે ઈન્ટરનેટનું મહત્વ અને કંપનીઓની નિષ્ફળતા:
-
કોર્ટે નોંધ્યું કે દૂરના વિસ્તારોના કે દિવ્યાંગ બાળકો માટે ઈન્ટરનેટ શિક્ષણ અને સંવાદનું મુખ્ય માધ્યમ છે.
-
સોશિયલ મીડિયા કે ટેક કંપનીઓ બાળ જાતીય શોષણ સંબંધિત કે હાનિકારક કન્ટેન્ટ (CSEAM) હટાવવામાં નિષ્ફળ રહે, તો તેની સજા રૂપે બાળકો પર સંપૂર્ણ ઈન્ટરનેટ પ્રતિબંધ લાદવો એ સમસ્યાને ઉકેલવાને બદલે પીડિતને જ દોષિત ઠેરવવા સમાન ગણાશે.
-
-
સંપૂર્ણ પ્રતિબંધના જોખમો અને નિજતા (Privacy) ની ચિંતા:
-
સંપૂર્ણ અંકુશ મૂકવાથી બાળકો અપ્રમાણિત/અનિયંત્રિત વેબ પ્લેટફોર્મ તરફ વળશે અને ઓનલાઇન ધમકી કે શોષણનો ભોગ બનતાં વાલીઓને જણાવતા પણ ડરશે.
-
ઉંમર ચકાસવા માટે વધુ પડતી સંવેદનશીલ વિગતો એકત્ર કરવાથી નાગરિકોની પ્રાઇવસી અને ડેટાના દુરુપયોગનું જોખમ રહેલું છે.
-
-
સુરક્ષા માટે ‘ચાઇલ્ડ મોડ’ અને કેન્દ્ર સરકારને નિર્દેશ:
-
સુપ્રીમ કોર્ટે બાળકો માટે સોશિયલ મીડિયા પર માતા-પિતાની સંમતિ અને દેખરેખ સાથે ‘ચાઇલ્ડ મોડ’ (Child Mode) શરૂ કરવાનું સૂચન કર્યું છે, જેમાં એકાઉન્ટ ડિફોલ્ટ પ્રાઇવેટ રહે, જાહેરાતો નિયંત્રિત થાય અને અજાણ્યા લોકોના મેસેજ સીમિત કરી શકાય.
-
અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે સરકાર એડલ્ટ/હાનિકારક કન્ટેન્ટ ધરાવતી સાઇટો પર પ્રતિબંધ મૂકી શકે છે અને ઓનલાઇન બાળ શોષણ અટકાવવા વ્યાપક રાષ્ટ્રીય ડેટાબેઝ તૈયાર કરવા સહિતના કડક પગલાં લઈ શકે છે.
-
