શ્રાવણ માસના વદ પક્ષની છઠ, સાતમ, આઠમ અને નોમ—આ ચાર દિવસો ધાર્મિક શ્રદ્ધા, વાનગીઓના વૈભવ અને કૃષ્ણભક્તિનો અનોખો પર્વ-સમૂહ રચાવે છે. ગુજરાતની લોકસંસ્કૃતિ અને પારિવારિક જીવનમાં આ તહેવારોનું સ્થાન અત્યંત વિશેષ છે.
રાંધણ છઠ
વાનગીઓનું સર્જન અને તૈયારીનું પર્વ
શ્રાવણ વદ છઠના દિવસને રાંધણ છઠ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. આ દિવસ પછીના દિવસે એટલે કે શીતળા સાતમે ચૂલો સળગાવવાની મનાઈ હોવાથી, રાંધણ છઠના દિવસે આખો દિવસ વિવિધ વાનગીઓ તૈયાર કરવામાં આવે છે.
પૂરી, થેપલાં, તીખા-મીઠા વડાં, મોહનથાળ, તળેલાં મરચાં, સૂકી ભાજી, પાતરાં, ખાંડવી તેમજ મકાઈ કે બાજરીના વડાં જેવી વિવિધ વાનગીઓ અગાઉથી બનાવી રાખવામાં આવે છે.
રાત્રે રસોઈ પૂર્ણ થયા બાદ રસોડાની સંપૂર્ણ સફાઈ કરવામાં આવે છે. ચૂલા કે ગેસની સગડીનું કંકુ, આસોપાલવના પાન અને ચોખાથી પૂજન કરી તેના પર ઠંડું જળ છાંટીને ચૂલાને શાંત કરવામાં આવે છે. લોકમાન્યતા મુજબ બીજા દિવસે શીતળા માતા ચૂલામાં વિરામ કરે છે.
શીતળા સાતમ
શ્રદ્ધા, આરોગ્ય અને ટાઢા ભોજનનો દિવસ
શ્રાવણ વદ સાતમના દિવસને શીતળા સાતમ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. આ દિવસ આરોગ્યની દેવી શીતળા માતાને સમર્પિત છે. પરિવારના સુખ, સ્વાસ્થ્ય અને રોગમુક્ત જીવન માટે માતાજીની પૂજા-અર્ચના કરવામાં આવે છે.
આ દિવસે ઘરમાં અગ્નિ પ્રગટાવવામાં આવતો નથી. રાંધણ છઠના દિવસે તૈયાર કરેલું ટાઢું ભોજન પરિવારના સભ્યો પ્રેમપૂર્વક ગ્રહણ કરે છે. વહેલી સવારે સ્નાન કરી મહિલાઓ શીતળા માતાની પૂજા કરે છે અને કંકુ, નાડાછડી, બાજરીના કણ તથા ઠંડા જળથી પૂજન કરી પરિવારના સુખ-સ્વાસ્થ્ય માટે પ્રાર્થના કરે છે.
જન્માષ્ટમી (આઠમ)
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણનો જન્મોત્સવ
શ્રાવણ વદ આઠમ એટલે જન્માષ્ટમી. સમગ્ર ભારતમાં આ પર્વ ભક્તિભાવ અને ઉત્સાહ સાથે ઉજવવામાં આવે છે. આ પવિત્ર દિવસે ભગવાન વિષ્ણુના આઠમા અવતાર શ્રીકૃષ્ણનો જન્મ થયો હોવાનું માનવામાં આવે છે.
ભક્તો આખો દિવસ નકોરડા અથવા ફરાળી ઉપવાસ રાખે છે. મંદિરોમાં સુંદર હિંડોળા સજાવવામાં આવે છે અને કૃષ્ણલીલાનાં ભજનો ગવાય છે.
મધ્યરાત્રિએ બરાબર ૧૨ વાગ્યે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના જન્મોત્સવની ઉજવણી કરવામાં આવે છે. “નંદ ઘેર આનંદ ભયો, જય કન્હૈયા લાલ કી”ના નાદથી વાતાવરણ ગૂંજી ઊઠે છે. ત્યારબાદ બાલકૃષ્ણનો પંચામૃતથી અભિષેક કરી માખણ-મિશ્રી અને પંજરીનો પ્રસાદ વહેંચવામાં આવે છે.
નંદ મહોત્સવ (નોમ)
ગોકુળના આનંદ અને ઉત્સવનો દિવસ
શ્રાવણ વદ નોમના દિવસને નંદ મહોત્સવ અથવા નંદોત્સવ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. ગોકુળમાં નંદબાબાના ઘરે શ્રીકૃષ્ણના આગમનની ખુશીમાં આ ઉત્સવ ઉજવાય છે.
મટકી ફોડ (દહીં-હાંડી)
ચોક અને શેરીઓમાં ઊંચાઈ પર માખણ અને દહીંથી ભરેલી મટકી બાંધવામાં આવે છે. ગોવિંદાઓની ટુકડી માનવ મિનાર બનાવી મટકી ફોડીને ઉત્સવનો આનંદ માણે છે.
ઉલ્લાસ અને પ્રસાદ
નંદોત્સવ દરમિયાન લોકો એકબીજા પર દહીં, હળદર અને કંકુનો છંટકાવ કરીને આનંદ વ્યક્ત કરે છે. મંદિરોમાં રમકડાં અને મીઠાઈઓની ઉછામણી કરવામાં આવે છે.
આ ચાર દિવસીય તહેવાર શ્રેણી માત્ર ધાર્મિક વિધિઓ પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ પરિવારને એકતાના સૂત્રમાં બાંધનાર, લોકજીવનને ઉત્સાહથી ભરનાર તથા આપણી સંસ્કૃતિ અને પરંપરાનું જતન કરનાર અમૂલ્ય વારસો છે.
