દારૂનું સેવન સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક છે અને તે સીધી રીતે લીવર પર ગંભીર અસરો કરે છે. દારૂ પીવાથી લીવર કેટલા વર્ષમાં ખરાબ થશે તેનો કોઈ નિશ્ચિત સમયગાળો કે વર્ષ નક્કી હોતા નથી, કારણ કે તે વ્યક્તિગત સ્વાસ્થ્ય, ઉંમર, દારૂની માત્રા અને પીવાની ટેવ પર આધાર રાખે છે.

પરંતુ તબીબી રિપોર્ટ્સ અને નિષ્ણાતોના મતે, સતત અને વધુ માત્રામાં દારૂનું સેવન કરવાથી લીવરને નુકસાન થવાની પ્રક્રિયા ખૂબ જ ઝડપથી શરૂ થઈ જાય છે. અમુક કિસ્સાઓમાં તો સતત વધુ માત્રામાં દારૂ પીવાથી માત્ર થોડા જ અઠવાડિયા કે મહિનાઓમાં લીવર પ્રભાવિત થવા લાગે છે, જ્યારે ગંભીર બીમારીઓ વિકસતા કેટલાક વર્ષો (સામાન્ય રીતે ૫ થી ૧૦ વર્ષ કે તેથી વધુ સમય) લાગી શકે છે.

આલ્કોહોલના કારણે લીવરને થતું નુકસાન મુખ્યત્વે નીચે મુજબના ૩ તબક્કાઓમાંથી પસાર થાય છે:

૧. પ્રથમ તબક્કો: આલ્કોહોલિક ફેટી લીવર (Alcoholic Fatty Liver)

• શું થાય છે?: જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ નિયમિત કે વધુ પ્રમાણમાં દારૂ પીએ છે, ત્યારે લીવર તેને પચાવવા અને ડિટોક્સ કરવામાં સંઘર્ષ કરે છે. પરિણામે, માત્ર થોડા જ અઠવાડિયા કે મહિનાઓમાં લીવરની કોષોમાં ચરબી (Fat) જમા થવા લાગે છે.

  YouTube+ 1

• લક્ષણો અને સુધારો: આ તબક્કામાં શરૂઆતમાં કોઈ ખાસ મોટા લક્ષણો દેખાતા નથી, ક્યારેક સામાન્ય થાક કે પેટમાં અસ્વસ્થતા રહી શકે છે. જો આ સ્ટેજ પર જ દારૂ પીવાનું સંપૂર્ણપણે બંધ કરી દેવામાં આવે, તો લીવર ફરીથી સાચું થઈ શકે છે (સુધારો શક્ય છે).

  Cleveland Clinic

૨. બીજો તબક્કો: આલ્કોહોલિક હેપેટાઇટિસ (Alcoholic Hepatitis)

• શું થાય છે?: જો દારૂનું સેવન સતત ચાલુ રાખવામાં આવે, તો લીવરમાં વધુ પડતી ચરબી જમા થવાને કારણે ગંભીર સોજો (Inflammation) આવે છે. આ તબક્કામાં લીવરના કોષોને નુકસાન પહોંચે છે અને તે નાશ પામવા લાગે છે.

  YouTube+ 1

• લક્ષણો: આમાં ભૂખ ન લાગવી, અશક્તિ, વજન ઘટવું, પેટમાં દુખાવો અને ત્વચા કે આંખો પીળી પડવી (કમળો) જેવા ગંભીર લક્ષણો દેખાવા લાગે છે. આ સ્થિતિ જોખમી બને છે અને તબીબી સારવાર તથા દારૂનો ત્યાગ જરૂરી બને છે.

૩. ત્રીજો તબક્કો: લીવર સિરોસિસ (Liver Cirrhosis)

• શું થાય છે?: આ સૌથી ગંભીર અને અંતિમ તબક્કો છે. લાંબા સમય સુધી (સામાન્ય રીતે વર્ષો સુધી) લીવરમાં સોજો રહેવાને કારણે સ્વસ્થ પેશીઓ (Healthy Tissues) નાશ પામે છે અને તેની જગ્યાએ કાયમી ડાઘ કે તંતુઓ (Fibrosis/Scar Tissue) બનવા લાગે છે.

  Continental Hospitals

• અસર: આના કારણે લીવર સડવા કે સાંકડું થવા લાગે છે અને તેની કાર્યક્ષમતા ખૂબ જ ઘટી જાય છે. આ સ્ટેજ પર પહોંચ્યા પછી લીવરને થયેલું નુકસાન કાયમી બની જાય છે અને તે લીવર ફેલ્યોર અથવા કેન્સરનું જોખમ પણ ઊભું કરી શકે છે.

  Cleveland Clinic+ 1

નિષ્કર્ષ: લીવરની બિમારીઓ શરૂઆતના તબક્કામાં કોઈ ખાસ મોટા સંકેતો આપતી નથી, તેથી વ્યક્તિને અંદાજ પણ નથી હોતો કે તેનું લીવર અંદરથી નબળું પડી રહ્યું છે. સ્વાસ્થ્ય સુરક્ષા માટે દારૂના સેવનથી દૂર રહેવું જ શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે.