તાપી જિલ્લાના સોનગઢ તાલુકામાં સોનગઢ સ્થિત ઉકાઈ-કાકરાપાર યોજના સમગ્ર દક્ષિણ ગુજરાત માટે જીવાદોરી સમાન છે. તાપી નદી પર બે તબક્કામાં નિર્મિત આ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ બહુહેતુક યોજના 1972માં પૂર્ણ થઈ હતી અને 1973માં (53 વર્ષ પહેલાં) પ્રથમવાર તેમાં પાણી ભરવામાં આવ્યું હતું.
નિર્માણનો ઇતિહાસ અને તબક્કાઓ
-
પ્રથમ તબક્કો (1949-1954): 633.50 મીટર લંબાઈ ધરાવતો કાકરાપાર વીયર બનાવવામાં આવ્યો.
-
બીજો તબક્કો (1964-1972): પ્લાનિંગ કમિશન અને રાજ્ય સરકારની મંજૂરી બાદ 1964માં કામ શરૂ કરી 1972માં ઉકાઈ બંધનું નિર્માણ પૂર્ણ કરાયું.
જળ સંગ્રહ ક્ષમતા અને વિસ્તાર
અંદાજે 600 ચોરસ કિલોમીટરના વિસ્તારમાં પથરાયેલા આ જળાશયની વિગતો:
-
કુલ સંગ્રહ શક્તિ: 7,497 મિલિયન ઘન મીટર (જીવંત સંગ્રહ: 6,615 મિલિયન ઘન મીટર).
-
પરિમાણ: બંધથી ઉપરવાસમાં લંબાઈ 112 કિમી, સરેરાશ પહોળાઈ 5.5 કિમી અને સરોવરની પરિધિની લંબાઈ 525 કિમી છે.
સિંચાઈ અને કૃષિ ક્ષેત્રે યોગદાન
આ યોજના હેઠળ 3,31,557 હેક્ટર વિસ્તારમાં સિંચાઈનો લાભ મળે છે.
-
લાભાનવિત જિલ્લાઓ: ભરૂચ, સુરત, નવસારી, તાપી અને વલસાડ.
-
ઉદ્વહન સિંચાઈ: સોનગઢ-ઉચ્છલ-નિઝર, કાકરાપાર-ગોરધા-વડ અને તાપી-કરજણ જેવી યોજનાઓ મારફતે તાપી, સુરત અને નર્મદા જિલ્લાના 298 ગામોને પાણી પૂરું પાડવામાં આવે છે.
-
ઉકાઈ પૂર્ણા ઉચ્ચતળ નહેર: 51,110 મીટર લંબાઈ ધરાવતી આ નહેરની વહન ક્ષમતા 480 ક્યુસેક છે.
હરિત ઊર્જા, પીવાનું પાણી અને ઉદ્યોગો
આ યોજના માત્ર ખેતી જ નહીં પરંતુ વીજ ઉત્પાદન અને ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રે પણ મહત્વનો ભાગ ભજવે છે:
-
વીજ ઉત્પાદન: ઉકાઈ થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ (1110 મેગાવોટ), હાઇડ્રો પાવર પ્લાન્ટ (305 મેગાવોટ) અને કાકરાપાર અણુ મથક (1840 મેગાવોટ) ને પાણી પૂરું પાડે છે.
-
પીવાનું પાણી અને ઉદ્યોગો: ભરૂચ, સુરત, નવસારી અને વલસાડના શહેરોમાં પીવાના પાણી ઉપરાંત GIDC, જે.કે. પેપર મિલ અને સુગર ફેક્ટરીઓને જળ પુરવઠો પૂરો પાડે છે.
તાપી નદીનું વિશેષ મહત્વ
મધ્યપ્રદેશના બેતુલ જિલ્લાના મુલતાઈમાંથી નીકળતી 724 કિમી લાંબી તાપી નદીનો 214 કિમીનો પ્રવાહ ગુજરાતમાંથી વહે છે. તે ગુજરાતની પશ્ચિમ તરફ વહેતી બીજા નંબરની સૌથી મોટી નદી છે, જેનો ઉકાઈ જળાશય આગળ સ્ત્રાવ વિસ્તાર 62,225 ચોરસ કિલોમીટર છે.
